logo

06 Kasım 2019

İlk düğme


Taha Kılınç
t.kilinc@gmail.com

Irak’ta devam eden protesto gösterileri sırasında, bir gencin açtığı pankartta şu satırlar yer alıyordu: “Irak için en iyi çözüm kendisi Şiî, babası Sünnî, annesi Hıristiyan, eşi Kürt, İran doğumlu, Suudi Arabistan’da okumuş, Amerikan vatandaşlığı bulunan, geceleri içen, gündüzleri ise namazında-niyazında bir başbakan tayin etmek”. İronik bir dille ülkenin içinde boğulduğu devasa sorunları ve paradoksları ifade eden bu tasvir, aynı zamanda gençlerin çözümsüzlüğe isyanını da ortaya koyuyordu.

Ta kuruluşundan beri, Irak’ın bütün sorunlarının ve açmazlarının temelinde tek bir şey yatıyor aslında: Ortak payda eksikliği. Birinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan yeni Ortadoğu manzarasında, Osmanlı İmparatorluğu’nun üç vilayetini (Musul, Bağdat ve Basra) birleştirip tek bir ülke haline getiren İngiltere, sunî “Irak Krallığı”nın tahtına da -1921’in ağustosunda- Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’ı oturtmuştu. Yabancısı olduğu ve hiç tanımadığı topraklara kral olarak atanan Faysal, üç ayrı unsuru tek çatı altında yönetmeyi deneyecekti: Şiîler, Sünnîler ve Kürtler. Fiilen, oldukça derin fay hatlarıyla birbirinden ayrılmış üç parça (bunlara, çok sayıda küçük azınlık cemaati de ekleniyordu) halindeki Irak, yakın tarihi boyunca bu ayrışmanın çok çeşitli acılarını sürekli olarak yaşayacaktı. İlk düğme yanlış iliklenince, başka bir neticenin elde edilmesi de beklenemezdi zaten.

Irak Kralı Faysal, 1933’te, tıbbî kontrol için bulunduğu İsviçre’nin başkenti Bern’de aniden ölünce, yerini 21 yaşındaki oğlu Gâzî aldı. Mekke’de dünyaya gelen Gâzî, babası Faysal’ın devamlı seyahatleri ve sonrasında da askerî faaliyetleri nedeniyle, dedesi Şerif Hüseyin’in nezaretinde büyümüştü. Utangaç bir tabiata sahip olan Gâzî, siyasî hadiselerden oldukça uzak biçimde yetişmişti. Başlarda tecrübesiz ve yeteneksiz bir yönetici olarak algılanmasına karşın, Kral Gâzî, kendisinden beklenmeyen bir performans sergiledi. Özellikle İngiltere’nin Irak politikasına yönelttiği sert eleştiriler, halk nezdinde ciddi popülarite kazanmasına neden oldu. Kuveyt’in Irak’a ait olduğu şeklindeki resmî açıklaması ise İngilizleri hem şaşırttı hem de kızdırdı. Kral Gâzî, daha da ileri giderek, saray içinde yayın yapan bir radyo kanalı kurdurup, İngiliz karşıtı söylemlerini oradan yaymaya başladı. Bu durum, 1930’da başbakanlık makamına atanan kudretli siyasetçi Nûrî Saîd Paşa’yı çileden çıkarmıştı. Bütün kariyeri boyunca Faysal’ın yanından hiç ayrılmayan, Irak’ın kuruluşundan sonra da ülke siyasetinin adeta tek hâkimi konumuna yükselen Nûrî Saîd, iflah olmaz bir İngiliz taraftarı olarak, Gâzî’yi kolayca kontrol edebileceğini hesaplamıştı. Ancak “toy” Kral, sürpriz bir direniş göstermişti.

Kral Gâzî’nin beş buçuk yıllık iktidarı sırasında, modern dönemde Ortadoğu’da yaşanan ilk askerî darbeye de tanık olunacaktı. Kürt asıllı General Bekir Sıdkî, Başbakan Yâsîn Hâşimî’yi 29 Ekim 1936’da devirerek yerine Hikmet Süleyman’ı getirecek, ancak kendisi de 12 Ağustos 1937’de Musul’da, emrindeki subaylar tarafından öldürülecekti. Gâzî’nin çalkantılarla ve gerilimlerle dolu saltanatı, nihayet 4 Nisan 1939 gecesi, son sürat kullandığı otomobiliyle Bağdat’taki bir telgraf direğine çarpıp öldüğünde sona erecekti. Irak halkı, Gâzî’yi İngilizlerin öldürdüğüne o kadar çok inanacaktı ki, ertesi gün Musul’da çıkan ayaklanmada İngiltere’nin Musul Başkonsolosu E. A. C. Monck-Mason, öfkeli kalabalıklar tarafından katledilecekti.

(Hikmet Süleyman (1889-1964), Sultan İkinci Abdulhamid’in devrilmesinde rol oynayan, Hareket Ordusu Komutanı Mahmud Şevket Paşa’nın küçük kardeşiydi. Yâsîn Hâşimî iktidarının devrilmesi için General Bekir Sıdkî’yi darbe yapmaya ikna eden odur. Başbakanlığı yalnızca 10 ay süren Süleyman, Sıdkî’nin öldürülmesinden sonra Kral Gâzî tarafından görevinden alınmış, ancak idam edilmemiştir. Hikmet Süleyman, Türkiye yakın tarihinin tanınmış şahsiyetlerinden Prof. Dr. İhsan Doğramacı’nın kayınpederidir.)

Aynı sınırlar içinde yaşayan halkların onları bir araya getirecek ortak paydadan yoksun bulunduğu, bu sebeple de sürekli dış aktörlerin oyun sahası halinde olan bir ülke Irak. Dün İngiltere, bugün ABD ve İran, yarın başkaları… Yabancı müdahalesi, Irak için kaçınılmaz bir yazgı durumunda. Bu yazgı ancak, şu günlerde “fakirlik ve mahrumiyet” şemsiyesi altında bir araya gelerek sokakları dolduran yüzbinlerin içinden çıkabilecek aklı başında, herhangi bir dış angajmana sahip olmayan, geniş ufuklu ve vizyon sahibi önderler eliyle düzeltilebilir, ama mevcut şartlarda bu da oldukça zor görünüyor.

(YENİ ŞAFAK)

Etiketler:
Share
171 Kez Görüntülendi.

Yorum yapabilmek için Giriş yapın.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • İNZAL EDİLMİŞ ADIMIZI, ÜRETİLMİŞ “İSLÂMCI” KAVRAMI İLE DEĞİŞTİRMEK SAPMALARA KAYNAKLIK ETMİŞTİR

    02 Mart 2020 YAZARLAR

    Her din ya da ideoloji, kendini özgün taşıyıcı kavramlarıyla ifade eder, tanımlar ve mesajını insanlara ulaştırır. Temel tanımlayıcı kavramlar, nötr değildirler; zihnine girdikleri, kendilerini benimseyerek kullanan insanları, kendi arka planındaki din, düşünce, felsefe ve ideoloji istikametinde dönüştürürler. Bunlar, o din ya da ideolojinin, taşıyıcı, inşa edici ve dönüştürücü etkiye sahip olan inanç eksenli kavramlarıdır. Bir de taşıyıcı olmayan, yani dinî ve ideolojik boyutu belirleyici olmayan kavramlar vardır ki onları, her din ya da ideol...
  • ‘Savaş ve Siyaset’, Aynı Hedef İçin, Farklı Silâhlarla Yapılan Eylemler Manzumesidir Kaynak: ‘Savaş ve Siyaset’, Aynı Hedef İçin, Farklı Silâhlarla Yapılan Eylemler Manzumesidir – SELAHADDİN E. ÇAKIRGİL

    02 Mart 2020 YAZARLAR

    Bu Pazar günü, birkaç noktaya değinelim: 1- Anamuhalefet’in lideri ve sözcülerinin, ‘Bizim askerimizin tırnağının ucundan kesip attığı bir parça bile bütün Suriye’den daha değerlidir.’ şeklindeki sözü çok matah bir şeymiş gibi geçen hafta boyunca sık sık dile getirmeleri sorgulanması ve utanılması gereken bir yaklaşımdır. KK ve adamları, yürekleri elveriyorsa, aynı sözü, Suriye için değil de, o ülkeye yarım asırdır zorla tahakküm ve zulmeden Baas Partisi, Esed Hanedanı ve Beşşâr Esed’in şahsı için söylesinler. Ama, dilleri varmaz ona bir olu...
  • Süleymani’nin öldürülmesine niye sevineyim?

    04 Ocak 2020 YAZARLAR

    İran’ın önemli generallerinden birisi, ABD füzeleri ile öldürüldü. Sevinmemiz gerektiğini söylüyor bazılarımız.. Gerekçeler önümüze koyuyorlar.. “Ortadoğu’da sürekli Şia mezhebinin yayılması için, haksız girişimlerde bulunup, örgütlenmeler yaptı.. Suriye’de binlerce Müslümanın ölümüne sebep oldu.. Yemen’den sorumlu.. Irak’tan sorumlu.. Kadınların ırzına geçilmesinden sorumlu.. Bebeklerin ölümünden sorumlu.. Esad’ın kimyasal silah kullanmasından sorumlu..” Devam ediyor, tutulan liste.. Devam ediyor, gerekçeler.. Ben ise şöyle bakıyor...
  • Tapu idaresi tepkide niye gecikti?

    03 Ocak 2020 YAZARLAR

    Haber yankı uyandırmış, konu nazik, konu netameli, ucu 'çılgın proje' hassasiyetlerine dokunuyor, kamuoyu zaten teyakkuzda, duyarlılık tavana vurmuş, üstüne belediyelerin tapu bilgilerini online sorgulama yetkisinin kaldırıldığı söyleniyor, Kanal İstanbul hattındaki arazileri toplayanların izi sürülemeyecek deniyor, yer yerinden oynuyor... Ne beklersiniz; tepkilerin hedefindeki Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün zaman kaybetmeden, sabah ilk iş duruma açıklık getirmesini. Peki onlar ne yapıyor? Haberi alan alıp satan sattıktan sonra, a...