logo

12 Aralık 2019

Şekil mi, sistem mi?


D.Mehmet Doğan
m.dogan@gmail.com

1924 Anayasasının ilk maddesi “Türkiye Devleti bir cumhuriyettir” der. Bu cümle sonraki anayasalarda da korunmuştur. Cumhuriyet kelimesinin yerine meşrutiyet veya mutlakıyet (monarşi) konulabilir, yani bu şekil unsurdur. Şimdilerde dünyada resmen mutlakıyet yok gibi görünüyor, yani kıralıkların seçimli meclisleri, hükümetleri var. Kıralın yetkileri sınırlanmış durumda, yani onlarda da hakimiyet-i milliye asası var. Bütün krallıklar meşrutî olduğunu ilan ediyor. (Suudi Arabistan anayasasına ulaşamadım, muhtemelen onların öyle bir derdi yoktur).

Türkiye’de “cumhuriyet” kelimesinin macerasından pek haberdar değiliz. Mesela Osmanlı Devleti’nin en fazla ilişkili olduğu Venedik bir cumhuriyetti. Osmanlı metinlerinde de cemahiriye şeklinde geçiyordu. Cumhuriyet kelimesinin yükselmesi Fransız ihtilalinden sonradır. Fransa kırallığı devirip cumhuriyete geçmiştir. Cumhuriyet övgüsü alışkınlığının Fransızlardan intikal ettiğini düşünebiliriz. Buna rağmen, Fransa’da cumhuriyet kesintiye uğramış, imparatorluğa dönüşler de olmuştur.

19. yüzyıl edebiyatçılarımızın Fransa’dan hiza tuttuğu malûmdur. Napolyon’dan sonra iki imparatorluk devri geçiren Fransa 1870’den itibaren cumhuriyette karar kılar. İşte imparatorluktan 3. Cumhuriyete geçiş döneminde Avrupa’da bulunan Ziya Paşa (o zamanlar paşa değil tabii) bu tartışmaları yakından takip etmiş olmalıdır. Onun Osmanlı vatandaşı olarak mutlakiyet karşıtlığı ölçüsüz cumhuriyet meddahlığına dönüşür.

İşte onun cümleleri: “İdare-i cumhuriyede padişah, imparator, sadrazam, hariciye nazırı filan yoktur. Memleketin padişahı, imparatoru, kralı, sadrazamı hep ahali-yi memlekettir….”

Biz cumhuriyetin yüzüncü yılına yaklaşıyoruz, Fransızlar iki asrı doldurdu. Ziya Paşa’nın dedikleri bizde nasıl bir tesir uyandırıyor şimdi?

Bir insan bu kadar safderun olabilir mi?

Sadrazam yoksa, başvekil var. Hariciye nazırı yoksa, dışişleri bakanı olur! Fakat memleketin halkı bunların hiçbirisi olmaz!

Bu safderun siyasî idrak bizi meşrutiyete, oradan cumhuriyete götürdü. Hep şekil değişikliği ile meselenin halledilebileceğini sandık. Birinci meşrutiyet 1877 Rus harbi ile çöktü. İkinci meşrutiyet 1908’de ilan edildi. Sanıldı ki, her şey güllük gülistanlık olacak. Abdülhamid istibdadına rahmet okutacak uygulamalar ayyuka çıktı. Yani meşrutiyetçiler mutlakiyetçilerden baskın ve baskıcı çıktılar. Geriye kalmıştı cumhuriyet!

İlan-ı Meşrutiyet (1876) İlan-ı Hürriyet (1908) ve nihayet İlan-ı Cumhuriyet (1923). Millet hâkimiyeti prensibi bu dönem boyunca pasif olarak vardır. İkinci meşrutiyetten sonra çok partililik denemesi de yaşanmıştır. Cumhuriyet’in ilanından sonra seçimli çok partili sisteme geçileceği sanılmıştır. Millî Mücadele’nin kahramanlarından Kâzım Karabekir’in başkanı olduğu, kurucuları “Atatürk’ün silah arkadaşlarından müteşekkil” Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulmuş, fakat kısa süre sonra kapatılmıştır. Bu dönemde millet hakimiyetinin propagandası vardır, gölgesi dahi yoktur. Bu bir süre gitmiş, 1930’de danışıklı bir ikinci parti kurulmuş, fakat milletin teveccühü karşısında üç ay içinde kapatılmıştır. İşte bundan sonra devlet tam manasıyla CHP devleti olmuştur. Partinin ebedî şefi cumhurbaşkanı, milli şefi başbakan, genel sekreteri dahiliye vekilidir. Valiler CHP il başkanıdır. Diyanet Reisi de CHP Ankara il başkanı!

Ziya Paşa cumhuriyet tecrübesini yaşamadı. Onun ve arkadaşlarının fikirleri ile yetişenler, cumhuriyeti görmekle kalmadılar, uyguladılar da! Nasıl uyguladıkları malûm!

İşin esasının sistem olduğu, şekil değişikliği ile bir yere varılamayacağı hep ihmal edildi. Adalet esaslı, hukuk temelli bir sistem kurmak, bunu işletmek, bu arada sistemi laçka edecek uygulamalara fırsat vermemek bir türlü başarılamadı. Demokrasinin kendi mecrasında gelişmesi istenmedi, demokrasiye nizam vermek için darbeler yapıldı. Vesayetci demokratik yapı 28 Şubat’ta çöktü. Bu çöküş sonrası Türkiye kendi yolunu bulmaya çalıştı, bu sefer de başkanlık yeni bir şekil seçimi olarak milletin önüne konuldu.

Deniz tükendi mi? Eğer yeni bir şekil değişikliği kastediliyorsa, öyle. Fakat esas üzerinde mutabakat sağlamak, adaleti merkeze almak, hukuk devletini hâkim kılmak; ehliyeti, liyakatı ihmal etmemek, sistemin işleyişinde kurumların etkili varlığını sağlamak…Durduğumuz yer burası.

(KARAR)

Etiketler:
Share

Yorum yapabilmek için Giriş yapın.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • İNZAL EDİLMİŞ ADIMIZI, ÜRETİLMİŞ “İSLÂMCI” KAVRAMI İLE DEĞİŞTİRMEK SAPMALARA KAYNAKLIK ETMİŞTİR

    02 Mart 2020 YAZARLAR

    Her din ya da ideoloji, kendini özgün taşıyıcı kavramlarıyla ifade eder, tanımlar ve mesajını insanlara ulaştırır. Temel tanımlayıcı kavramlar, nötr değildirler; zihnine girdikleri, kendilerini benimseyerek kullanan insanları, kendi arka planındaki din, düşünce, felsefe ve ideoloji istikametinde dönüştürürler. Bunlar, o din ya da ideolojinin, taşıyıcı, inşa edici ve dönüştürücü etkiye sahip olan inanç eksenli kavramlarıdır. Bir de taşıyıcı olmayan, yani dinî ve ideolojik boyutu belirleyici olmayan kavramlar vardır ki onları, her din ya da ideol...
  • ‘Savaş ve Siyaset’, Aynı Hedef İçin, Farklı Silâhlarla Yapılan Eylemler Manzumesidir Kaynak: ‘Savaş ve Siyaset’, Aynı Hedef İçin, Farklı Silâhlarla Yapılan Eylemler Manzumesidir – SELAHADDİN E. ÇAKIRGİL

    02 Mart 2020 YAZARLAR

    Bu Pazar günü, birkaç noktaya değinelim: 1- Anamuhalefet’in lideri ve sözcülerinin, ‘Bizim askerimizin tırnağının ucundan kesip attığı bir parça bile bütün Suriye’den daha değerlidir.’ şeklindeki sözü çok matah bir şeymiş gibi geçen hafta boyunca sık sık dile getirmeleri sorgulanması ve utanılması gereken bir yaklaşımdır. KK ve adamları, yürekleri elveriyorsa, aynı sözü, Suriye için değil de, o ülkeye yarım asırdır zorla tahakküm ve zulmeden Baas Partisi, Esed Hanedanı ve Beşşâr Esed’in şahsı için söylesinler. Ama, dilleri varmaz ona bir olu...
  • Süleymani’nin öldürülmesine niye sevineyim?

    04 Ocak 2020 YAZARLAR

    İran’ın önemli generallerinden birisi, ABD füzeleri ile öldürüldü. Sevinmemiz gerektiğini söylüyor bazılarımız.. Gerekçeler önümüze koyuyorlar.. “Ortadoğu’da sürekli Şia mezhebinin yayılması için, haksız girişimlerde bulunup, örgütlenmeler yaptı.. Suriye’de binlerce Müslümanın ölümüne sebep oldu.. Yemen’den sorumlu.. Irak’tan sorumlu.. Kadınların ırzına geçilmesinden sorumlu.. Bebeklerin ölümünden sorumlu.. Esad’ın kimyasal silah kullanmasından sorumlu..” Devam ediyor, tutulan liste.. Devam ediyor, gerekçeler.. Ben ise şöyle bakıyor...
  • Tapu idaresi tepkide niye gecikti?

    03 Ocak 2020 YAZARLAR

    Haber yankı uyandırmış, konu nazik, konu netameli, ucu 'çılgın proje' hassasiyetlerine dokunuyor, kamuoyu zaten teyakkuzda, duyarlılık tavana vurmuş, üstüne belediyelerin tapu bilgilerini online sorgulama yetkisinin kaldırıldığı söyleniyor, Kanal İstanbul hattındaki arazileri toplayanların izi sürülemeyecek deniyor, yer yerinden oynuyor... Ne beklersiniz; tepkilerin hedefindeki Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün zaman kaybetmeden, sabah ilk iş duruma açıklık getirmesini. Peki onlar ne yapıyor? Haberi alan alıp satan sattıktan sonra, a...