logo

24 Nisan 2019

Cengiz’in izleri


Taha Kılınç
t.kilinc@gmail.com

Cumartesi sabahı, İstanbul’dan dört saatlik rahat bir uçuşun ardından, Özbekistan’ın başkenti Taşkent’teyiz. Akşam yağan yağmurdan kalan son bulutların arasından süzülerek indiğimiz Taşkent’i -tıpkı bize söylendiği gibi- yemyeşil ve pırıl pırıl bulduk. Şehrin dört bir yanında yaptığımız ziyaretler, uğradığımız camiler ve medreseler, sokakların genel görünümü…

Gerçekten de insanı rahatsız ve huzursuz edecek hiçbir şey yoktu. Öğleden sonra bize ünlü Özbek pilavından ikram eden Özbek dostlarımız, “Ülkemizi nasıl buldunuz? İlk intibalarınız nasıl?” diye merakla sorduğunda, cevaplarımız da tamamen aynı kelimelerden oluşuyordu: “Tertemiz, yemyeşil, huzurlu, gözümüze ters gelen hiçbir şeyin olmadığı bir ülke…”

İlk intibalar önemlidir. Ancak söz konusu Özbekistan olduğunda, ziyaretçileri kapıda karşılayan bu huzur ikliminin, siyasi bir açıklaması da var: Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından, 1991’de Özbekistan’ın yönetimini eline alan ve 2 Eylül 2016’daki ölümüne kadar ülkeyi demir yumrukla yöneten İslam Kerimov’dan sonra, yeni Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, atmosferi gözle görünür biçimde değiştirecek adımlar atmış. Özbekistan’ı hızla dışarı açan, Türkiye başta olmak üzere İslâm dünyasıyla bağları sıkılaştıran, özgürlüklerin önündeki engelleri kaldıran, dinî eğitim-öğretimi teşvik eden ve kolaylaştıran Mirziyoyev iktidarı, Özbekistanlılar için “acaba bütün bunlar hayal mi?” dedirten günlerin başlangıcı olmuş. İslâm’la ve İslâm kültürüyle sağlıklı bir ilişkinin kuruluyor olması, halk arasında sevinç dalgalarının yayılmasına yol açmış. Her şeyin kısa süre sonra yeniden eskiye döneceğinden korkanlar bulunsa da, Özbeklerin geneline iyimserliğin hâkim olduğunu gözlemledik.

Taşkent’te teşehhüt miktarı ‘eğlendikten’ sonra ülkenin en doğusuna, Nukus şehrine uçtuk. Burası, İslâm tarihindeki ünlü Harezm bölgesi sınırları içinde. Harezmî ve Birûnî ile tanınan bölge, konumu itibariyle tarihin hiçbir döneminde önemini yitirmemiş ve her zaman hedefte olmuş. Nukus’tan Ürgenç’e, oradan da seyahatimizin en önemli duraklarından Hive’ye (Özbek kardeşlerimiz buranın ismini ‘Hiva’ olarak telaffuz ediyor) geçerken, Cengiz Han’ın bütün Harezm’i nasıl darmadağın ettiği sıklıkla aklıma geldi. Hem de, Harzemşahların Otrar (günümüzde Kazakistan sınırları içinde) Valisi İnalçuk’un ahmakça cüreti yüzünden:

1218 yılının yaz aylarında, Cengiz, Harzemşahlarla münasebetleri geliştirmek amacıyla Orta Asya’ya 500 develik bir kervan göndermişti. Buhara ve diğer şehirlerde dostça karşılanan kervan, Pekin’e dönüşte Otrar’da konakladığında Vali İnalçuk, Harzemşah Sultanı Kutbeddin Muhammed’den aldığı işaretle, kervanın bütün mallarına el koydu. Ancak burada durmadı: Tamamen kendi inisiyatifiyle, ajanlıkla suçladığı kervandaki Moğol elçi heyetinin başını vurdurdu, tüccarları da kılıçtan geçirtti. Haber Cengiz Han’a ulaştığında, Moğol tarafı Harzemşahlarla temasa geçerek İnalçuk’un kendilerini iadesini istedi. Kutbeddin Muhammed Harzemşah’ın bu teklifi reddi, İslâm medeniyet tarihinin şahit olduğu en büyük yıkımlardan birinin önünü açacaktı.

Aynı yılın eylülünde 150 bin kişilik bir orduyla Otrar’a inen Cengiz Han, yolunun üzerindeki bütün şehirleri iki yıl içinde yerle bir etti: Buhara, Semerkand, Ürgenç, Hive, Hucend, Tirmiz, Nişâbur, Herat, Merv… Büyük bir coğrafyada, sadece az sayıda eser ayakta kalabildi. Kimi şans eseri, kimi kuma gömüldüğü için fark edilmeyerek, kimi de ahalisi teslim olunca… Buhara’da Karahanlılar döneminden kalma Kalyan Minaresi’nin kıyımdan sağ çıkmasının hikâyesi ise enteresan: Rivayete göre, 47 metre yükseklikteki minarenin önüne gelen Cengiz Han, en tepeye kadar bakmak üzere başını kaldırınca, börkünü yere düşürmüş. Bunun üzerine, başından börkünü çıkaran bu abideyi ‘bağışlamaya’ karar vermiş.

Mekânları ve şehirleri, bağırlarında sakladıkları tarih öbekleri ve katmanlarıyla birlikte okuduğumuzda, karşımıza çıkan hakikat sarsıcı: Aslında biz, şu anda, defalarca yıkılıp yeniden yapılan, sakinleri sayısız defalar değişen, tabiî ve gayri tabiî yıkımların ardından sayısız kerelerce onarılan ve değiştirilen yerleri ziyaret ediyoruz. Örneğin, insanın soluğunu kesecek mükemmellikteki Hive ve Buhara’yı adımlarken, buraların tarihte muhatap olduğu kıyım, katliam ve saldırıları düşününce, tarih daha da çarpıcı hale geliyor. Yaşadığımız dönemin “en iyi” veya “en kötü” olduğu hakkındaki yüzeysel yargılarımız anlamını tamamen yitiriyor böylece. Aslında hepimiz, bize takdir olunan zamandaki rollerimizi oynamaktan öte bir şey yapmıyoruz. Ve, Cengiz’in askerlerinin nalları altında ezilen Orta Asya’ya değil, uçakla ve trenle bir şehirden diğerine kolayca geçiverdiğimiz Orta Asya’ya şahit olmak da, bizim verdiğimiz bir karar değil.

Siz bu satırları okurken, Semerkand’ı adımlamaya başlamış olacağız, nasipse. Topraklarında ağırladığı tarihin başrol oyuncularının etkileri üzerinden, Özbekistan’ın Anadolu’yla irtibatını, oraların buralara verdiklerini ve bölgeye dair diğer izlenimleri de cumartesi bu köşede konuşalım.

(YENİ ŞAFAK)

Etiketler:
Share
363 Kez Görüntülendi.

Yorum yapabilmek için Giriş yapın.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • İNZAL EDİLMİŞ ADIMIZI, ÜRETİLMİŞ “İSLÂMCI” KAVRAMI İLE DEĞİŞTİRMEK SAPMALARA KAYNAKLIK ETMİŞTİR

    02 Mart 2020 YAZARLAR

    Her din ya da ideoloji, kendini özgün taşıyıcı kavramlarıyla ifade eder, tanımlar ve mesajını insanlara ulaştırır. Temel tanımlayıcı kavramlar, nötr değildirler; zihnine girdikleri, kendilerini benimseyerek kullanan insanları, kendi arka planındaki din, düşünce, felsefe ve ideoloji istikametinde dönüştürürler. Bunlar, o din ya da ideolojinin, taşıyıcı, inşa edici ve dönüştürücü etkiye sahip olan inanç eksenli kavramlarıdır. Bir de taşıyıcı olmayan, yani dinî ve ideolojik boyutu belirleyici olmayan kavramlar vardır ki onları, her din ya da ideol...
  • ‘Savaş ve Siyaset’, Aynı Hedef İçin, Farklı Silâhlarla Yapılan Eylemler Manzumesidir Kaynak: ‘Savaş ve Siyaset’, Aynı Hedef İçin, Farklı Silâhlarla Yapılan Eylemler Manzumesidir – SELAHADDİN E. ÇAKIRGİL

    02 Mart 2020 YAZARLAR

    Bu Pazar günü, birkaç noktaya değinelim: 1- Anamuhalefet’in lideri ve sözcülerinin, ‘Bizim askerimizin tırnağının ucundan kesip attığı bir parça bile bütün Suriye’den daha değerlidir.’ şeklindeki sözü çok matah bir şeymiş gibi geçen hafta boyunca sık sık dile getirmeleri sorgulanması ve utanılması gereken bir yaklaşımdır. KK ve adamları, yürekleri elveriyorsa, aynı sözü, Suriye için değil de, o ülkeye yarım asırdır zorla tahakküm ve zulmeden Baas Partisi, Esed Hanedanı ve Beşşâr Esed’in şahsı için söylesinler. Ama, dilleri varmaz ona bir olu...
  • Süleymani’nin öldürülmesine niye sevineyim?

    04 Ocak 2020 YAZARLAR

    İran’ın önemli generallerinden birisi, ABD füzeleri ile öldürüldü. Sevinmemiz gerektiğini söylüyor bazılarımız.. Gerekçeler önümüze koyuyorlar.. “Ortadoğu’da sürekli Şia mezhebinin yayılması için, haksız girişimlerde bulunup, örgütlenmeler yaptı.. Suriye’de binlerce Müslümanın ölümüne sebep oldu.. Yemen’den sorumlu.. Irak’tan sorumlu.. Kadınların ırzına geçilmesinden sorumlu.. Bebeklerin ölümünden sorumlu.. Esad’ın kimyasal silah kullanmasından sorumlu..” Devam ediyor, tutulan liste.. Devam ediyor, gerekçeler.. Ben ise şöyle bakıyor...
  • Tapu idaresi tepkide niye gecikti?

    03 Ocak 2020 YAZARLAR

    Haber yankı uyandırmış, konu nazik, konu netameli, ucu 'çılgın proje' hassasiyetlerine dokunuyor, kamuoyu zaten teyakkuzda, duyarlılık tavana vurmuş, üstüne belediyelerin tapu bilgilerini online sorgulama yetkisinin kaldırıldığı söyleniyor, Kanal İstanbul hattındaki arazileri toplayanların izi sürülemeyecek deniyor, yer yerinden oynuyor... Ne beklersiniz; tepkilerin hedefindeki Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün zaman kaybetmeden, sabah ilk iş duruma açıklık getirmesini. Peki onlar ne yapıyor? Haberi alan alıp satan sattıktan sonra, a...